گروه آموزشی علوم اجتماعی شهرستان بهشهر

فمينيسم چيست؟

مقد مه :

دانش ومعرفت موجود دراجتماع هميشه ساخته و پرداخته موقعيتهاي اجتماعي ومنا فع ا جتماعي

سا زند گان آ ن ا ست . انسان بنا بر موقعيتها و منا فع گوناگون جهان بيني متفاوتي دارد . د يدگاه

فمينيستي نيزداراي جهان بيني خود ومنتج ازتجارب روزمره زندگي زنان مي باشد .آ نان بخوبي

مي دانند که ديدگاههاي مسلط در هر جامعه زاده و پرداخته ا فکار حاکم يا طبقه حاکم است .

آ نها درپي آ ن هستند شرايطي را بوجود آ ورند تا گروههاي نا برا بروا ز نظرقدرت ضعيف تر

هم بتوانند د يدگاههاي خود را مطرح کنند . آ نها به افکار و عقايد محرومان جامعه که زنان نيز

جزيي ا زآنهاهستند اهميت مي دهند .اين نظريه زندگي اجتماعي وتجربه انساني را ازچشم انداز

زنا ن مورد بر رسي قرا ردا ده  و برموقعيت زنا ن د رجا معه تا کيد دا رد . هد ف ا ين نظريه

آ ن ا ست تا نا برا بري موجود ميا ن ز ن و مرد را ا ز ميان بر دارد  .

تاريخچه :

ا ين وا ژه ا ز دهه 70 ا د بيا ت گسترده اي را به خود اختصا ص دا ده ا ست  .اولين نويسنده

فمينيست خانم مري آ ستل انگليسي ا ست . بطورکلي نقطه شروع فمينيسم را اواخرسده هيجده

بويژه پس ا ز ا نقلا ب فرا نسه مي دا نند .

درنيمه دوم قرن نوزدهم ،کتا ب مورگان وباخوفن با عنوا ن حق مادري زمينه وروداين بحث

به مطالعات اجتماعي رامهيا کرد. فمينيسم درطول تاريخ خود،چه بعنوان يک جنبش اجتماعي    

دردفاع ازحقوق زنان وچه درقا لب و پيوند هايش با علوم اجتماعي همواره نقش مبارزوفعالي          
راداشته ا ست . با شروع علم مردمشناسي ؛ زنان هم همراه مردان  پا به عرصه فعا ليت هاي

اجتماعي گذاشتند . نسل نخست فمنيستها  زناني بود ند که به رويکرد مردا نه درپژوهش هاي

ميداني معترض بودند.اطلاع رسانها عمدتا مرد بودند وجا معه خود را ازديد يک مرد تعريف

مي کردند . چون مطالعه برمردان انجام مي شد ؛ فعاليتها ؛ اشيا، پديده ها ومنا سک و ....  در

حوزه مردانه بررسي مي شد. اين ا مربشد ت موردا نتقاد قرارگرفت . فمينيست هاي اوليه اي

چون ا لزي کلوزپارسونزوفلچرمشخصه آنها ورود و درگير شد نشان در مبارزات اجتماعي ،     

 براي ا حقاق حقوق زنان و براي سايراصلاحا ت اجتماعي وهمچنين براي دفاع سرخ پوستا ن

 بود.از سوي ديگر اين زنا ن با شرکت فعا ل خود در پژوهش هاي ميداني حتي در سخت ترين

 شرا يط برآ ن بودند که ثا بت کنند هيچ زمين تحقيقي براي زنا ن نا منا سب نيست وجامعه با يد

رويکرد خود را نسبت به ضعيف بودن زنا ن کنا ر بگذارد .

نسل ديگري ا ززنان مانند سيمون دوبوار نويسنده کتاب جنس دوم نيز در شکل دهي به جنبش

فمينيستي نقش عمده اي داشتند . خصوصيت ا ين دسته از انسانشناسان درآ ن بود که بايد ميان

مشخصات بيولوژيک جنس وخصوصيت فرهنگي (جنسيت ) فاصله گذاري کرد . به نظر اين

ا فرا د زنا نگي نه يک موقعيت بيولوژيک ، بلکه پيش از آ ن يک موقعيت اجتماعي- فرهنگي     
است يعني ا ين موقعيت جنبه اي قرار دادي دارد و نه ضرورتي طبيعي . 

   محور مباحث فمينيست:

مهمترين محور مباحث روشن کردن رابطه ميان زن و مرد به عنوان دو مفهوم فرهنگي ميباشد

درک مفهوم زن د ر قا لب طبيعت و مرد در قا لب فرهنگ ، يکي از ا شکالي ا ست که در اکثر

جوامع انساني به چشم ميخورد وريشه سلطه مردان برزنا ن ا ست مردانگي طبق ا ين بردا شت

کامل ترين شکل فرهنگ و زنانگي خام ترين شکل فرهنگ ا ست .

جنبش فمينيستي بر ا  ين نکته تا کيد مي کند که سلطه مرد بر زن د ر نتيجه پندا شت به برتري

فرهنگ بر طبيعت بوجود مي آيد .

تقا بل ديگربين د و حوزه خا نگي و حوزه عمومي ا ست . حوزه خا نگي د را ختيار زن ا ست 

 زيرا اوست که بايد از کودکان نگهداري کند و آنها را تا مرحله به استقلال رسيدن همراهي کند

حوزه عمومي به تامين معيشت ا ختصا ص دارد که در اختيار مرد است .. را بطه ميان ا ين دو

حوزه تعيين کننده رابطه زن و مرد است به صورتي که هر اندازه اختلاف ميان دو حوزه بيشتر

باشد و حوزه عمومي قدرت بيش تري داشته باشد ،استيلاي مرد بر زن ا فزا يش مي يابد .

در جوامع شکار و خوراک  ا ستيلاي مرد بر زن کمتر از کشاورزي ا ست . در جوامع صنعتي

را بطه تغيير مي کند . چون زنا ن پس از ا نقلا ب صنعتي شروع به ورود گسترده ا ي به حوزه

عمومي مي کنند .ازطرفي حوزه خانگي هم بخاطر اموزش و تربيت تغيير مي يابد . در نتيجه در

انقلا ب صنعتي با يک حوزه خا نگي کوچک و يک حوزه عمومي بزرگ روبرو هستيم که هيچ

 کدام داراي جنسيت واحدي نيستند .

سومين تقا بل در ميان باز توليد و توليد به چشم مي خورد . زنان در توليد مادي شرکت نداشته و  

 ياکم داشتند ولي مردان اساس اين توليد را دردست گرفته اند. زنا ن بازتوليد جنسيبت را برعهده

دا رند که نقش مردا ن درآ ن ا ندک بوده ا ست . دور بود ن زنان ا ز توليد مادي باعث شد تا د ر

موقعيت زير سلطه مردان باشند .

  ا ند يشمندا ن فمينيستي 

آليس فلچر

نخستين پژوهشگر زن دا نشگاه ها روارد که کا ر ميدا ني خود را به سرخ پوستان  قبيله ا وماها

اختصاص داده بود از مشاوران رييس جمهور در امر سرخ پوستان بود واز نخستين بنيانگذارا ن

انجمن پيشبرد زنا ن امريکا بود .

ا لزي کلوز پارسونز   

در يک خانواده بسيار ثروتمند زاده و همسريکي ازنمايندگان کنگره پر نفوذ امريکا بود . داراي

کتابي است به نام خانواده که در آن را جع به ازدواج سه نفره مباحثي را مطرح کرده است ، که

 موجي ازاعتراضات توسط اخلاق گرايان را به همراه داشت که اين امرسبب شد تا بعدها آثارش  
را با نام مستعار جان مين به چاپ رساند .

ا لنور ليکوک

مبارزي خستگي نا پذ ير عليه تبعيض هاي جنسي ، نژا دي و طبقا تي بود . مطا لعا تش بر منشا

نابرابري ميا ن دو جنس و چگونگي تحول تاريخي ا ين نا برابري متمرکز بود .

بتي فريدن

فرزند يک خانواده يهود و روس تبار بود . .زماني که بر اثر بارداري ، از کار خود اخراج شد ،

بر آن شد که دست به تحقيقي گسترده در باره نقش مادري و نقش حرفه اي زنان بزندو اسطوره

رايج آمريکا که زنا ن خانه داررا خوشبخت ترين موجودات مي دانستند، بسنجد .همين امر سبب

نوشتن کتابي شد به نام راز زنانه که منظورش از را ززنانه رنج پنهاني بود که ميليونها زني که

 ناچاربه ترک مشاغل خود براي پرداختن صرف به خانه داري بودند ، مي بردند و نيزافسردگي

گسترده ا ين زنان بود . که در وا قع او د ست روي يکي ازمعضلات واقعي جامعه گذاشته بود و

موجي را به راه اندا خته  که خود سرد مدارآن بود وسعي کرد درآمريکا قوا نيني را براي دفاع

ا ز کار زنان ( کار پاره وقت ،تاسيس شير خوار گاه و مهد در محل کار ، مرخصي با رداري و

...) به تصويب برساند .. در پي آ ن بود تا شعار (( پاداش برابر براي کار برابر )) را به شعار((

 پاداش برابر براي کاري با ارزش برابر )) تغيير دهد ، زيرا ميليونها زني که درون خانه ها کار

مي کنند ، پاداشي براي اين کار که ارزشي برابر با کار حرفه اي دارد دريافت نمي کنند .

  شري اورتنر   ___  ا و تلاش کرد چگونگي شکل گيري مفهوم جنسيت را بدست بياورد . 

ميشل روزا لد و

يکي ا زموثرترين و درخشان ترين متفکرا ن فمينيست دهه هفتاد بود که کار ميداني خود را در

فيليپين انجام و در زمين تحقيق کشته شد . ا و در پي آن بود مفهوم نمادين جنسيت را درک کند

کتاب معروف ا و در را ستاي همين ا ند يشه زن ، فرهنگ و جامعه نام دارد

ا بوا لقود  

ليلا ابوا لقود د خترروشنفکر فلسطيني بنام ابراهيم ابوالقودکه مطالعه گسترده اي در باره موقعيت

زنان در شرايط مدرنيته بويژه در کشورهاي جهان سوم  داشته ا ست . کتاب اين محقق با نام باز

 آ فريني زنا ن ، فمينيسم و مدرنيته در خا ورميانه است .

آ نا سينگ و نانسي  شير- هيوج و ...

خلا صه اي ا ز مکتب فمينيسم  که پنج تفکر را در بر مي گيرد :

 الف ) استراتژي مذکر محورانه که زنان را تشويق مي کنند صفاتي را بر گزينند که بطور سنتي

به مردان نسبت داده شده است .

 ب ) ا ستراتزي مذکر، مونث شامل صفا ت عمومي و هويت ا نساني را شامل ميشود .

 ج) ا ستراتزي مونث محورانه که به خصوصيات منتسب به زنان ارزش مثبت مي دهند .

 د ) تساوي کامل مرد و زن

ذ ) را ديکا ليسم که زنا ن همچنا ن زير د ست مردان باقي خواهند ما ند و ا ين گروه عمد تا به

          
خط مشي هاي مربوط به جنسيت و توليد مثل توجه دارند و معتقدند نظام پدر سالارانه همچنا ن

ادامه دارد .
 
  ا نتقادا ت : 
   
  جنبش فمينيسم سعي داست از ابتدا زنان را به يک اردوگاه واحد ايديولوژيکي برساند . سعي

داشتند مفهوم خواهري جهاني را جامه عمل بپوشا نند اما دچارتشتت فکري شدند . زنان جهان

 سوم ،  فمينيسم اروپايي را به قوم مداري متهم مي کنند آنان مي گفتند که مشکلات اساسي آنها

 فقر وا ستعمار و نابرابري و بي عدا لتي اجتماعي ا ست و نه سلطه مردا ن . هرچند فمينيستها

 تمام تلا ششان ا ين بود که پديده هاي فوق را تماما ناشي ا زهمان سلطه مردان بدا نند .

بخش اعظم ا نتقاد به فمينيسم در خود ا ين جنبش جريان دارد ، به طوري که فمينيسم تبد يل به

تفکري فاقد وحد ت نظر و مملو از آراي ضد و نقيض شده و بسياري از صاحبنظرا ن تنوع در

فمينيسم را نشانه ضعف و عدم بلوغ اين ايد يولوژي ميدا نند وآ ن را يک مکتبي فاقد پويايي اما

درگيرمبارزه ميشناسند . با توجه به گوناگوني وکثرت اين اند يشه شناخت کامل آن دشوارا ست

و مطالعه همه جانبه آن تنها از عهده محققان سخت کوش بر مي آيد .

شا يد يکي ا زمهمترين ا نتقاد متوجه خصوصيت سياسي ا ين ا ند يشه با شد که دو حوزه علم و
  
 سياست را با يکد يگر در آ ميخته اند و نمي توانند بي طرف و بدون پيشداوري باشند  .

 مشکل  د يگر و ا سا سي ا ين مکتب ا ين که د وري ا ز رويکرد  مردا نه  با عث  شد رويکرد

 زنا نه ا ي بوجود آ يد که هما ن مشکلا ت رويکرد مردا نه را دا شته با شد .  

                                                                                                   پا يا ن

 منابع :

  1 - جورج ريتزر، نظريه جامعه شناسي در دوران معاصر،مترجم محسن ثلا ثي، انتشارات

   علمي، تهران، 1374  

 2- طاهري ، معصومه،  فمينيسم مکتب فا قد وحدت نظر، جام جم، 10خرداد 1383

 3 - فکوهي،ناصر،تاريخ انديشه و نظريه هاي انسانشناسي ، نشر ني، تهران، 1381

 4 - نشريه انسانشناسي فرهنگ پژوه، دانشکده علوم اجتماعي  دانشگاه تهران، 1381 

گرد آ ورند ه : رحمت رضا يي           

بهار 1386