گروه آموزشی علوم اجتماعی شهرستان بهشهر

تعاریفی از عقود اسلامی جهت استفاده دبیران در کلاس درس 

 قرض الحسنه :

در قرآن کریم، در آیات متعددی راجع به قرض الحسنه اشاره شده است که مشهورترین آن آیه شریفه ۱۱ از سوره ی مبارکه ی  حدید می باشد که می فرماید:  من ذاللذی یقرض الله قرضا حسنا فیضاعفه له و له اجر کریم.  کیست که به خدا قرض نیکو دهد تا خدا بر او چندین برابر گرداند و پاداشی یا لطف و کرامت او را عطا فرماید.

قرض برعکس ربا، روح عطوفت و ایثار، احسان، مردم داری و قسط و عدل را در جامعه زنده کرده و ربا را از صحنه ی اقتصادی خارج می نماید. در روایات آمده است که ثواب (( قرض )) از (( صدقات )) نیز به مراتب فزون تر است. قرض از نظر لغوی به معنی جدا کردن و بریدن است یعنی فرد با قرض دادن مقداری از پول خود را جدا کرده و به دیگری می دهد. در قرآن کریم کلمه ی قرض با صفت حسنه  به صورت قرضاْ حسناْ آمده است. که در دستورالعمل های بانک از کلمه ی قرض الحسنه استفاده شده است.

به موجب ماده ۶۴۸ قانون مدنی : قرض الحسنه، عقدی است که به موجب آن (( یکی از طرفین، مقدار معینی از مال خود را به طرف دیگر تملیک می کند که طرف مزبور مثل آنرا از حیث مقدار و جنس و وصف رد نماید و در صورت تعذر رد مثل، قیمت یوم الرد را بدهد.))

از نظر حقوقی، عنصر اصلی قرض الحسنه را (( قرض )) یا (( دین )) تشکیل می دهد که هر دو یک مطلب را بیان می نمایند. بدین توضیح که دین جنبه ی منفی تعهد و قائم است به مدیون،متعهد و قرض ( طلب ) جنبه ی مثبت تعهد و قائم است به داین یا متعهدله. لذا، قرض الحسنه با ((اعانه)) یا ((صدقه)) یا (( نفاق)) مفهوم مشابهی ندارد و چون در تحلیل نهایی، ماهیتاْ (( فرض )) است، بازپرداخت وام دریافتی از عناصر اصلی تشکیل دهنده آن است.

طبق ماده ۱۵ آئین نامه فصل سوم قانون عملیات بانکی بدون ربا : (( قرض الحسنه عقدی است که به موجب آن یکی از طرفین ( قرض دهنده ) مقدار معینی از مال خود را به طرف دیگر ( قرض گرنده ) تملیک می کند که قرض گیرنده مثل و یا در صورت عدم امکان قیمت آن را به قرض دهنده رد نماید.))

مضاربه :

در فرهنگ اصطلاحات فقه اسلامی آمده است: مضاربه مشتق است از ((ضرب در ارض)) یعنی راه افتادن و سفر کردن در زمین بدین لحاظ که در مضاربه شخص عامل به منظور تجارت و تحصیل ربح(سود) به مسافرت مبادرت می نماید و چون سفر به سرمایه مالک و اقدام عامل انجام می گیرد یعنی هر یک از آنها در این عمل مدخلیت و تاثیر دارند. بدین جهت معنی مفاعله ( مضاربه ) تحقق دارد. از مضاربه به " قراض " نیز تعبیر شده است و لفظ قراض مأخوذ است از قرض یعنی قطع و جدا نمودن بدین لحاظ که گویی صاحب مال قطعه ای از مال خویش را جدا ساخته و در مقابل عمل به وی میب دهد. بدین ترتیب، مضاربه یا قرض این اسشت که شخصی مالی را به دیگری دهد تا با آن تجارت نماید و در مقابل حصه ای از ربح مانند نصف یا ثلث مثلاْ از آن وی باشد و به عبارت دیگر، مضاربه عقدی است شرعی که غرض از آن تجارت به مال غیر در مقابل مقداری از ربح می باشد. در چنین معامله ای که مال از یک تن و عمل از دیگری است و ربح مشترک می باشد، مالک یا صاحب مال را مقارَض ( مضارِب) می گویند و عامل را مقارِض و نیز مضارِب می نامند.

تعریف مضاربه :

مضاربه (( عقدی است که به موجب آن احد از متعاملین سرمایه می دهد با قید این که طرف دیگر با آن تجارت کرده و در سود آن شریک باشد. صاحب سرمایه مالک و عامل مضارب نامیده می شود. شرمایه ی مضاربه باید وجه نقد باشد)) ( مفاد مادتین ۵۴۶ و ۵۴۷ ق.م) 

مجوز انجام معاملات مضاربه در بانکها ماده ۹ قانون عملیات بانکی بدون ربا بانکها می توانند، یه منظور ایجاد تسهیلات لازم جهت گسترش امور بازرگانی دولت منابع مالی لازم را براساس قرارداد مضاربه دار اختیار مشتریان با الویت دادن به تعاونیهای قانونی قرار دهند. در آئین نامه قانون عملیات بانکی بدون ربا و همچنین دستورالعمل اجرایی، از مضاربه به شرح زیر تعریف شده است :

(( مضاربه قراردادی است که به موجب آن یکی از طرفین (مالک) عهده دار تامین سرمایه (نقدی) می گردد با قید اینکه طرف دیگر (عامل) با آن تجارت کرده و در سود حاصله شریک باشند.))

برای صحت عقد مضاربه باید شرایط اساسی صحت معامله موضوع ماده ۱۹۰ قاون مدنی، به شرح مذکور در فصل چهارم بخش نخست کتاب، ملحوظ نظر قرار گیرد. لذا عدم وجود هر یک از شرایط صحت عقد موجب بطلان عقد مضاربه خواهد بود. عقد مضاربه از عقود معینه بوده و احکام خاصی بر آن مترتب است که له اعتبار آن شرایط و احکام، عقد مخصوصی به نام مضاربه تکوین می یابد. عقد مضاربه ممکن است بین یک عامل و یک مالک و یا یک عامل و چند مالک و یا یک مالک و چند عامل برقرار گردد و سهم آنان از سود، مساوی و یا متفاوت قرار داده شود.

 مزارعه :

مزارعه مشتق ار (( زرع )) و مفهوم آن کست و زرع دو یا چند شریک با یکدیگر است. در متون فقه اسلامی آمده است :  (( مزارعه قراردادی است بین صاحب زمین و کشاورز که به موجب آن کشاورز زمین را کست می نماید و محصول به شهم معینی که مورد توافق طرفین قرار گرفته بین آنان تقسیم شود. ))  اصطلاحا طرفی که زمین را تامین می کند (( مزارع )) و یا (( مالک )) و طرفی که زراعت  می نماید (( زارع )) و یا (( عامل )) نامیده می شود.  مجوز اعطای تسهیلات مزارعه توسط بانکها ماده ۱۷ قانون عملیات بانکی بدون ربا و دستورالعملهای مربوط می باشد.  ماده ۱۷ (( بانکها می توانند، اراضی مزروعی و یا باغات را که در اختیار  و تصرف خود دارند به مزارعه و یا مساقات بدهند. ))   بانکها می توانند به منظور افزایش بهره برداری و تولید محصولات کشاورزی، به عنوان مزارع، اراضی مزروعی را که ملک آنها بوده و یا ملکی باشد که به هر عنوان، مجاز در تصرف و بهره برداری از آن باشند، طبق قرارداد به مزارعه واگذار نمایند. مضافا بانکها می توانند علاوه بر زمین عوامل لازم دیگر نظیر آب، بذر، کود، سم، وسایل و ابزار تولید و وسایل حمل و نقل را طبق قرارداد تامین نمایند.  بانکها موظفند قبل از اقدام به انعقاد قرارداد، ضمن بیش بینی های لازم از انجام مزارعه توسط عامل و دریافت خصول اطمینان حال نمایند. در قانون مدنی، مزارعه به شرح زیر تعریف شده است. (( مزارعه عقدی است که به موجب آن احد طرفین زمینی را برای مدت معینی به طرف دیگر می دهد که آن را زراعت کرده و خاصل را تقسیم کنند، بر اساس این تعریف، اجزاء تشکیل دهنده مزارعه عبارتند از :      ز۱.زمین      ۲.کار     ۳.محصول      ۴.مدت

واحد پول کشورها